Vandaag weer naar de loopgraven. Het loopt anders dan gepland want Marij kan helaas niet van de partij zijn. Dus gaan we met zijn tweeën op pad, met de aanwijzingen van Marij.
Ook anders dan gepland, net over de grens met Frankrijk geeft de auto aan dat een band leegloopt. Gelijk een stuk stiller in de auto. Even googelen, un pneu crevée. Een mevrouw wees ons vriendelijk de weg naar de dichtstbijzijnde garage. Daar aangekomen was het personeel erg behulpzaam en werden we meteen geholpen zodat we verder konden rijden.
Leuke wandeling in het vooruitzicht met zonnetje, 20 graden en een goed begaanbaar bos.
We zijn vandaag weer in de Trouée de Spada. Daar waar de heuvels een opening hebben wat het interessant maakt voor de Duitsers om juist daar aan te vallen. En de Fransen hebben dat vooraf juist ingeschat en een sterke verdedigingslinie gebouwd. Bijvoorbeeld Fort de Troyon en Fort des Paroches liggen aan de andere kant van de opening klaar om in te grijpen indien nodig. En nodig was het.
Ik verwijs weer naar de voortreffelijke website van Morthomme die een goed overzicht geeft van de loop van de gevechten en welke eenheden hier gevochten hebben. Het begon al gelijk in september 1914. Later in de oorlog werd het een rustiger front totdat de Amerikanen de Saint Mihiel sector in 1918 redelijk eenvoudig konden innemen.
On y va.
Als eerste zien we een bunker met er bovenop een calvaire.
Als we het beginpunt van de wandeling hebben bereikt lopen we naar het voormalige Duitse kamp Haubitz lager en treffen we onder andere een bunker met restanten van een keukentje
We komen verschillende abris detruits tegen
Verderop bunkers en een loopgraaf met een aantal nissen en stollen. En restanten van een manschappencomplex.
Dan de grondplaat van een 15 cm KISL kanon. KISL staat voor Kanone in Schirm Lafette. Hier zouden maar 8 exemplaren van zijn gemaakt in de oorlog. Een zeldzaam stuk artilleriegeschut. Oorspronkelijk bedoeld als verdediging van forten werden ze alsnog ingezet voor de aanval in (achter) de frontlinie. Het geschut kon draaien op een pivot.
Ik ben al geïnteresseerd in deze grondplaat nadat ik de foto ervan jaren geleden in de boeken La Face Cachee en Verstild & Versteend heb gezien.
Recent zijn er houten bruggetjes van een mountainbike parcours om de grondplaat heen aangelegd. De loopgraaf zoals je die nog zag in La Face Cachee is verdwenen. Wel zie je nog de stelling zelf.
Inmiddels nemen de dassen het voormalige slagveld over.
We lopen verder door het dal van een 'ravijn' met veel naar beneden gerold hout op de bodem. Dat maakt het lopen er niet eenvoudiger op.
Een Bismarck monumentje dat behoorlijk is vervallen. Gelukkig hebben we ook een foto van toen. Met een granaat op de top, beeldplaat en inscripties. Dat alles is verdwenen.
Her en der stonden verschillende Bismarck monumentjes achter de voormalige frontlinie.
Aan de andere kant van de weg lopen we het voormalige Duitse Kaiserschlag lager in. Zoals in elk kamp was de watervoorziening belangrijk. In dit kamp vinden we een waterbak met twee Duitse kruizen aan de korte zijdes en en twee sterren aan de lange zijdes.
Een groot deel van de restanten van het kamp (de bunkers) is inmiddels verdwenen achter een hek.
We eindigen de wandeling waar we zijn begonnen, bij de Lion, het door Bayerische troepen gemaakte denkmal.
Vorig jaar hebben we onze wandeling afgesloten met een bezoek aan het museum in Fleury om een boek te scoren. Dat was niet gelukt. Later vond Marij het boek alsnog en heeft ze het mij toegestuurd. Super lief! Het is een boek van Denis Mellinger over sculpturen in de Saint Mihiel sector. Mellinger is beeldhouwer en auteur en heeft o.a. de Lion bewerkt naar het oorspronkelijk ontwerp. Dit proces beschrijft hij ook in het boek.
Er staan ook veel andere huidige en toenmalige foto's in van diverse monumenten in deze streek. Allemaal vanuit het oogpunt van een hedendaagse beeldhouwer, interessant!
Op de terugweg naar de auberge in Apremont alleen maar binnenweggetjes genomen, anderhalf uur lang. Langs dorpjes met kunstwerken in de open lucht. Het Circuit du Louvent, een wandeling van 10 kilometer langs wel 100 kunstvoorwerpen rond 5 dorpjes.
Deze vonden we in Lahaymeix.
Bij de Auberge lekker buiten op t terras, in het zonnetje, gezeten met een Leffe blond. De dag doornemen, die van morgen voor bespreken en plannen maken voor nieuwe tochten.
Véronique en Thierry zijn de erg vriendelijke hotel eigenaren en Thierry had wederom voortreffelijk gekookt. Wijntje er bij, jazz uit de speakers ("oui, j'aime le jazz" zegt Thierry).
Vandaag gaan we de Champagne in. Het weer is wederom fantastisch, 20 graden en zon. Dat is geluk hebben.
Gisteren groene bossen, vandaag witte kalk akkers.
Onderweg zien we een Franse variant op de omgekeerde Nederlandse vlaggen?
Overal vind je monumenten waarin iets van de eerste wereldoorlog herdacht wordt. Bij één daarvan komt een hondje aangelopen. Ze wil kroelen.
Een calvaire. Gewoon omdat het kan. Die zie je veel in deze omgeving.
In Massiges staat La Vierge aux Abeilles. In 1865 geplaatst als dank dat de Cholera aan het dorp voorbij is gegaan. Al in 1915 is ze door de gevechten van haar sokkel gevallen maar gered door de poilu's. Daarna werd ze door hen op het nabijgelegen oorlogskerkhof bijgezet.
Nu is het het oorlogsmonument van het dorp.
Hoogtepunt van de dag is de Main de Massiges.
Wat een werk heeft de l'association "La Main de Massiges" hier sinds de eerste opgravingen in 2009 geleverd, chapeau! Een openlucht museum en al gravende hebben ze minimaal 5 soldaten ontdekt. Misschien nog wel meer, maar de bordjes van 5 soldaten ben ik tegen gekomen.
Deze site maakt indruk. Voor mij een van de mooiste sites van de eerste wereldoorlog.
We waren er al vroeg en we hadden de plek in het begin voor ons alleen. Samen met de vrolijk makende zingende zwaluwtjes die druk op en neer vlogen. En op het prikkeldraad gingen zitten. Heel fotogeniek.
De Main is een paar keer van kant gewisseld tussen vooral Franse koloniale troepen en de Duitsers. Van beiden zie je sporen terug. Nadat de Fransen de Main op de Duitsers hadden heroverd in 1914, heroverden de Duitsers het weer terug in november 1915. Daarna bleef het rustiger totdat het in het eindoffensief in 1918 weer in geallieerde handen kwam.
Het heeft alles. Diepe mijn-kraters, diepe loopgraven en overal nissen met originele voorwerpen. Dit is geen graven maar hakken in dat kalksteen. Als je over het terrein loopt zie je de witte desolate vlakte met roestig ijzer. Dan te bedenken dat heel het gebied er hier zo heeft uitgezien. Vreselijk moet dat geweest zijn. Nu de rust, toen de chaos.
Ik kan alleen maar respect voelen voor de mensen die dit allemaal mogelijk hebben gemaakt.
Als je alleen maar binnenweggetjes neemt kun je hier relaxed rijden en van het landschap genieten.
Slow life.
Zo wilde een hertje voor onze auto oversteken maar hij bedacht zich wijselijk en keerde snel om terug het bos in. Het hondje dat gekroeld wilde worden. Roofvogels zwevend in de lucht of loerend op palen en draden. Gele koolzaadvelden overal om ons heen. Ooievaars op het nest en in de lucht.
Regelmatige automatische knallen om vogels van de gewassen te verjagen. Hele dag door fluitende vogeltjes. En als klap op de vuurpijl een vosje dat voor ons de weg oversteekt en aan de andere kant rustig voor ons poseert op de akker. We hebben die ochtend 3 vosjes gezien. Er was er maar één fotomodel.
En regelmatig pizza-automaten. Dat is tegelijk een grappig maar ook een beetje een treurig gezicht. Veel echte winkels zie je hier niet meer. Deze streek is onderdeel van de ‘diagonale du vide’, de lijn van het noord-oosten, via het midden naar het zuid-westen. Het platteland loopt leeg.
Maar ook verborgen schoonheid.
We passeren een monument voor de gesneuvelden van het 170e en 174e regiment infanterie. Bijzonder is dat erachter een cenotaaf voor een enkele soldaat ligt, Georges Estival. Daar weer achter ligt nog een bunker in de (stekelige) bosjes.
We rijden om het militaire terrein bij Suippes heen en komen aan bij het gigantische Franse knekelhuis bij Souain. Het is helaas nog dicht. Er omheen ligt oorspronkelijk slagveld maar er is daar een metalen wandelpad overheen geplaatst.
Dan naar de mooi gelegen Franse militaire begraafplaats van de 28e Brigade bij La Ferme de Wacques. Het is geheel anders van stijl als de normale Franse begraafplaatsen. De graven liggen ook in het rond.
Drie Franse monumentjes bij elkaar, o.a. van de 2e Zouaven en 354 R.I. Van de middelste stèle is onbekend wat deze herdenkt. Ze liggen er vervallen bij.
Een Russische begraafplaat, met Russich-orthodoxe kapel. Heb ik nog nooit gezien. Apart. En een kanon. Die Russen toch war?
Aan de overkant van de weg, op het militaire terrein, nog een monument voor de Russen.
Bij Semide ligt een emplacement voor een groot gemplacement voor een marine kanon. Bij St. Hilaire le Petit ligt er ook een. Veel minder bekend. Om er te komen moet je dwars door de velden. Daar zal de boer niet altijd blij mee zijn. We proberen zoveel mogelijk een al belopen paadje door het gewas te volgen.
In Machault rijden we nog naar een monument net achter de gewone begraafplaats. Er omheen liggen sportvelden. Het is zaterdagmiddag, er zijn mensen bezig met Pétanque.
Dit monument werd tijdens de oorlog opgericht door het Feldlazarett nr. 8 en het reserve Feldlazarett nr. 13 en stond op een inmiddels verdwenen begraafplaats nabij een veldhospitaal. De graven zijn na de oorlog naar andere begraafplaatsen overgebracht.
Op het monument zie je een engel die een soldaat uit de levensbeker laat drinken. De pickel van de Duitse helm is verdwenen. Het opschrift luidt: 'Niemand hat grössere Liebe denn die dass er sein Leben lässet für seine Freunde'.
Voordat we naar huis rijden luieren we nog wat in het gras. Nagenieten en indrukken verwerken. Maar dan moet je niet precies in een mierenroute gaan zitten natuurlijk.
Het waren weer twee mooie dagen. Op naar de volgende.
